Ostre zapalenie trzustki – przyczyny

Ostre zapalenie trzustki jest chorobą objawiającą się bólem w jamie brzusznej i wzrostem aktywności α-amylazy. Pod względem anatomicznym cechuje się uszkodzeniem trzustki i tkanek okołotrzustkowych, a u części chorych powikłaniami wielonarządowymi.

Główne przyczyny ostrego zapalenia trzustki to kamica żółciowa (w ok. 40-50%) i nadmierne spożywanie alkoholu (30-40%).

Przyczyną ostrego zapalenia trzustki mogą być również nowotwory trzustki, dróg żółciowych lub brodawki Vatera, oraz wady rozwojowe tego narządu (trzustka dwudzielna), choroby narządów sąsiednich (zapalenie pęcherzyka żółciowego, wrzód drążący do trzustki), zabiegi chirurgiczne w obrębie jamy brzusznej oraz zabiegi endoskopowe w obrębie dróg żółciowych i przewodu Wirsunga (sfinkterotomia, wsteczna cholangio-pankreatografia, manometria zwieracza Oddiego).

Powstawaniu ostrego zapalenia trzustki mogą sprzyjać niektóre choroby metaboliczne (cukrzyca, hemochormatoza, hiperlipidemie – szczególnie hipertrigliceridemia, nadczynność przytarczyc, mocznica), kolagenozy oraz zakażenia wirusowe i bakteryjne.

Ostre zapalenie trzustki - profilaktyka

W profilaktyce ostrego zapalenia trzustki szczególne znaczenie ma ograniczenie spożywania alkoholu. Najczęściej incydenty OZT występują u osób przewlekle pijących alkohol, jednak schorzenie to może wystąpić również u osób pijących alkohol sporadycznie. Nie jest określona dawka etanolu, która może powodować OZT. Z badań eksperymentalnych wynika, że już jednorazowa dawka 20 g w przeliczeniu na czysty etanol (np. 50 ml 40-procentowej wódki, 500 ml 5-procentowego piwa, 150 ml 13-procentowego wina) stymuluje istotnie wydzielanie enzymów trawiennych trzustki.

Ponieważ nie są znane czynniki, które powodują wewnątrztrzustkową ich aktywację pod wpływem etanolu, już spożycie pozornie małych ilości alkoholu może pobudzać niekorzystne mechanizmy w trzustce prowadzące w konsekwencji do ostrego zapalenia. Ważnym czynnikiem profilaktycznym jest więc umiarkowane spożywanie alkoholu w ilości poniżej 20 g w przeliczeniu na czysty etanol. Natomiast osoby, które przebyły już ostre zapalenie trzustki, powinny zachować zupełną abstynencję.

Ostre zapalenie trzustki – opieka nad pacjentem i postępowanie dietetyczne po opuszczeniu szpitala

Po przebyciu ostrego zapalenia trzustki większość chorych z postacią obrzękową powraca po kilku tygodniach zupełnie do zdrowia pod warunkiem usunięcia czynnika wywołującego chorobę (alkohol, kamica żółciowa). W tych przypadkach czynność zewnątrzwydzielnicza trzustki powraca do normy w czasie od kilku tygodni do kilku miesięcy.

U ok. 15% pacjentów po przebyciu martwiczej postaci OZT występują zaburzenia gospodarki węglowodanowej (cukrzyca), oraz objawy niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki.

Postępowanie dietetyczne w okresie rekonwalescencji ma istotne znaczenie dla uzyskania pełnej sprawności czynnościowej trzustki, a po przebyciu ciężkiej postaci choroby pacjent może wymagać wielomiesięcznego leczenia dietetycznego z dodatkowym leczeniem objawów zaburzeń trawienia i wchłaniania oraz cukrzycy. Po przebyciu ostrego zapalenia trzustki na ogół nie ma potrzeby dalszego leczenia farmakologicznego.

Głównym zadaniem jest zapewnienie trzustce spokoju czynnościowego (unikanie nadmiernej stymulacji poprzez pokarm). Osiąga się to przede wszystkim przez odpowiednie postępowanie dietetyczne.

Głównym wskaźnikiem klinicznym przy wprowadzaniu posiłków jest ich tolerancja, nie prowokująca bólów. 

Trzy etapy diety po przebytym OZT

W okresie zdrowienia po przebytym ostrym zapaleniu trzustki dochodzi się stopniowo do diety, która w pełni pokrywa zapotrzebowanie chorego na energię i składniki odżywcze. Można wyróżnić 3 etapy, w czasie których dieta jest rozszerzana stopniowo.

W pierwszym etapie, zapoczątkowanym już w okresie pobytu w szpitalu i trwającym ok. 1 miesiąca, dość znacznemu ograniczeniu podlegają tłuszcze, a nieznacznie białko. Wartość energetyczną diety osiąga się przez uzupełnienie węglowodanami. Dzienna racja pokarmowa powinna w tym okresie wynosić przynajmniej ok. 2000 kcal (8,4 MJ), białko ogółem – 65 g, w tym białko zwierzęce – 35 g, tłuszcze ogółem (dodane i zawarte w produktach) – 40 g, węglowodany ogółem – 345 g.

W tym okresie dieta musi być łatwo strawna, wymienione produkty powinny być chude, ze względu na ograniczony w diecie tłuszcz. Ważne jest spożywanie regularnie 4-5 posiłków w ciągu dnia, aby każdy z nich nie był zbyt obfity.

W diecie zalecamy pieczywo jasne i czerstwe, drobne kasze, ryż, drobne makarony, chude mleko, twaróg, ryby, wędliny, drób, cielęcinę i wołowinę, ziemniaki, masło, olej sojowy, słonecznikowy, oliwę, dżem, ziemniaki gotowane, tłuczone, purée, warzywa i owoce zawierające witaminę C i karoten. Wskazane są posiłki gotowane, duszone bez uprzedniego przysmażania, pieczone w folii lub w pergaminie, potrawki, pulpety, sosy o łagodnym smaku.

Nie zaleca się pieczywa razowego, żytniego, grubych kasz, przekwaszonych przetworów mlecznych, jaj, tłustego mięsa (baranina, wieprzowina, gęś, kaczka), tłustych ryb (węgorz, halibut), tłustych wędlin, produktów mięsnych i ryb wędzonych, mięsa peklowanego, śmietany, smalcu, cebuli, kapusty, papryki, szczypioru, rzodkiewki, orzechów, gruszek, śliwek, czereśni, strączkowych, czekolady oraz słodyczy zawierających tłuszcz i kakao. Przeciwwskazane są potrawy smażone, duszone z przysmażaniem, pieczone w tradycyjny sposób, sosy na zasmażkach, sosy na wywarach mięsnych, torty, ciastka z kremem, tłuste ciasta.

W drugim okresie rekonwalescencji po przebyciu nie powikłanego ostrego zapalenia trzustki, który trwa również około 1 miesiąca, można zwiększyć ilość tłuszczu w dziennej racji pokarmowej do 50 g, a białka do ok.70 g przy zachowaniu ok. 2200 kcal (9,2 MJ) i przy rozdzieleniu dziennej racji pokarmowej na 5 posiłków oraz przy zachowaniu tej samej struktury produktów. Jeżeli po zastosowaniu tego typu odżywiania pojawią się u pacjenta objawy dyspeptyczne (uczucie pełności poposiłkowej, wzdęcia, kruczenia i przelewania w jamie brzusznej), a szczególnie gdy pojawiają się papkowate stolce z domieszką tłuszczu, należy powrócić na okres 2 tygodni do diety stosowanej w poprzednim okresie.

W trzecim okresie przy dobrej tolerancji pożywienia przechodzi się na dietę pełnowartościową, normalną, o zawartości energii 2300-2500 kcal (9,6-10,5 MJ) i podaży 70-90 g białka oraz 60-80 g tłuszczu. Mimo normalizacji diety wskazane jest, aby przechodzić od produktów gotowanych do smażonych i duszonych stopniowo, a zawartość tłuszczu w dziennej racji pokarmowej zwiększać sukcesywnie.

Gdy pojawiają się dolegliwości

Przedstawione powyżej etapy w leczeniu dietetycznym osób po przebyciu ostrego zapalenia trzustki są umowne i zazwyczaj trwają ok. 4-6 tygodni. Jeżeli w trakcie takiego postępowania pojawiają się dolegliwości o charakterze dyspeptycznym (ból w nadbrzuszu, wzdęcia, nudności, przelewania w jamie brzusznej) należy powrócić do poprzedniego etapu dietetycznego. Najczęściej jest to spowodowane niepełną sprawnością zewnątrzwydzielniczą trzustki. Po przebyciu obrzękowej postaci OZT nie obserwuje się istotnych zaburzeń gospodarki węglowodanowej, wymagających postępowania leczniczego.

Literatura:

Instytut Żywności i Żywienia zaleca. Choroby trzustki. Porady lekarzy i dietetyków. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2012