Materiały edukacyjne

DIETA W CHOROBIE WRZODOWEJ ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY

Przez wiele lat uważało się, że choroba wrzodowa powstaje wskutek złego stylu życia i stresu. Z pewnością nie są one obojętne dla zdrowia, ale za cykliczne występowanie w błonie śluzowej żołądka i/lub dwunastnicy wrzodów trawiennych odpowiada przede wszystkim bakteria Helicobacter pylori. Zakażenie tą bakterią odpowiada za 75–90% wrzodów dwunastnicy i ok. 70% wrzodów żołądka. Dlatego podstawową rolę w leczeniu odgrywa właściwa diagnostyka oraz stosowanie odpowiednich leków.

W chorobie wrzodowej dieta jest głównie czynnikiem wspomagającym leczenie farmakologiczne, zatem większe restrykcje dietetyczne konieczne są jedynie w sytuacjach takich, jak:

• okresy zaostrzeń choroby

• okres leczenia farmakologicznego (z uwagi na fakt, iż niektóre potrawy mogą nasilać objawy chorobowe)

• chirurgiczne lub endoskopowe leczenie powikłań choroby wrzodowej.

W wymienionych sytuacjach celem nadrzędnym diety jest:

• łagodzenie nieprzyjemnych objawów choroby takich, jak: bóle brzucha, zgaga, odbijania, nudności

• ograniczenie drażniącego działania niektórych produktów i potraw na śluzówkę żołądka,

• ograniczenie czynności wydzielniczej żołądka.

 Rozpoznanie i leczenie

Głównym objawem choroby jest ból w nadbrzuszu. W przypadku wrzodu żołądka ból występuje zazwyczaj podczas posiłków, a w przypadku wrzodu dwunastnicy – na czczo, w nocy w godz. 23.00–2.00 i w ciągu 2–3 h po posiłkach i ustępuje po zjedzeniu posiłku lub przyjęciu leków zobojętniających kwas solny. Ból w nadbrzuszu jest mało specyficzny, często jego przyczyną może być inna choroba. Zdarza się, że u pacjentów występują także mdłości i wymioty. Jednak nawet u 70% chorych przebieg może być bezobjawowy. Do rozpoznania choroby wrzodowej potrzebne są badania pomocnicze jak badanie endoskopowe oraz badania wykrywające zakażenie Helicobacter pylori. W przypadku wykrycia bakterii podstawą leczenia jest jej eliminacja przy pomocy farmakoterapii, co znacząco zmniejsza ryzyko nawrotu wrzodów. U chorych niezakażonych H. pylori zwykle wystarczy odstawienie niesteroidowych leków przeciwzapalnych jeśli były wcześniej stosowane oraz zastosowanie przez 1-2 miesiące leków z grupy inhibitorów pompy protonowej, czyli zmniejszających produkcję kwasu solnego w żołądku.

 Dieta a choroba wrzodowa

Dieta może wspomagać leczenie farmakologiczne i wpływać na łagodzenie objawów choroby, szczególnie w okresach zaostrzenia. Modyfikacje sposobu żywienia obejmują wprowadzenie diety lekkostrawnej z eliminacją produktów i pokarmów źle tolerowanych. Rolą diety lekkostrawnej jest odciążenie przewodu pokarmowego jednak w okresie remisji choroby dietę należy rozszerzać w kierunku zasad zdrowego żywienia. Ze względu na duże zróżnicowanie objawów choroby, dieta powinna być dostosowana do indywidualnej tolerancji poszczególnych osób.

Dieta, w zależności od stopnia zaostrzenia choroby, może być bardziej lub mniej rygorystyczna. W okresach ostrych może istnieć potrzeba bardzo znacznych ograniczeń, nawet spożywania przez pacjenta jedynie kleików. To jednak sprzyja niedoborom składników pokarmowych, dlatego taka dieta powinna być stosowana możliwie najkrócej.

Najistotniejsze zasady diety w okresach zaostrzenia choroby i występowania związanych dolegliwości:

1. Niewskazane: kawa prawdziwa, także bezkofeinowa, mocna herbata, napoje gazowane, alkohol, esencjonalne buliony, rosoły, wywary kostne, grzybowe, kwaśne owoce, nie rozcieńczone soki owocowe, warzywne, produkty marynowane, wędzone, potrawy smażone, pieczone, pikantne, słone, zbyt kwaśne.

2. Uwzględnianie w diecie produktów hamujących wydzielanie soku żołądkowego: tłuszcze łatwo strawne takie, jak: masło, śmietanka, oleje roślinne, oliwa z oliwek, margaryny miękkie, oraz produktów neutralizujących działanie kwasu solnego: produkty białkowe takie jak: mleko, nie kwaśny twarożek, jaja, chude wędliny, chude mięso, ryby.

3. Dbałość o regularne spożywanie posiłków. Wskazane jest spożywanie 4 – 5 posiłków niezbyt obfitych posiłków dziennie. Dzień należy zaczynać od zjedzenia pełnowartościowego śniadania. Jest to bowiem pierwszy posiłek po długiej przerwie nocnej. Nie wskazane jest robienie zbyt dużych przerw między posiłkami, aby nie dopuszczać do uczucia głodu. Jednocześnie nie powinno się jeść zbyt często, ponieważ każdy posiłek jest dodatkowym bodźcem, powodującym wydzielanie soku żołądkowego. Ostatni posiłek należy spożyć na godzinę przed snem, aby nie dopuścić do głodowych bólów nocnych. Posiłki należy spożywać powoli, w spokojnej atmosferze i bez pośpiechu, najlepiej o stałych porach dnia.

4. Stosowanie odpowiednich technik sporządzania potraw. Potrawy należy sporządzać metodą gotowania w wodzie, na parze, pieczenia w rękawie foliowym lub kombiwarze, duszenia bez uprzedniego obsmażania. W okresie zaostrzenia choroby potrawy przyrządza się w taki sposób, aby w jak największym stopniu ograniczyć procesy żucia i gryzienia pokarmów. Żucie powoduje bowiem zwiększenie wydzielania soku żołądkowego. Potrawy muszą mieć zatem konsystencję papkowatą. Należy je miksować, przecierać lub mielić. Warzywa i owoce należy spożywać gotowane, w postaci rozdrobnionej, przetartej. W okresie remisji choroby, kiedy nie występują żadne dolegliwości, możliwe jest spożywanie tych produktów na surowo w postaci rozdrobnionej. Jednak nawet po ustąpieniu ostrych objawów choroby nie powinno się jeść produktów, które są ciężko strawne, długo zalegają w żołądku i mogą wywoływać bóle brzucha, wzdęcia i zgagę. Należą do nich między innymi: nasiona roślin strączkowych, kapusta, cebula, czosnek, pory, ogórki, grzyby, gruszki, czereśnie, wiśnie, śliwki, owoce marynowane, suszone, orzechy, potrawy smażone, produkty marynowane, wędzone, peklowane.

5. Podczas przyrządzania potraw dopuszcza się stosowanie jedynie łagodnych przypraw: wanilia, cynamon, sok z cytryny, koperek, zielona pietruszka, kminek.

6. Bardzo ważna jest temperatura potraw. Nie mogą one być ani zbyt zimne, ani zbyt gorące.

7. Ograniczenie produktów podrażniających:

• termicznie - do potraw termicznie drażniących należą potrawy zbyt zimne i zbyt gorące, pobudzają one motorykę żołądka i jelit, a gorące dodatkowo powodują przekrwienie błony śluzowej żołądka

• mechanicznie - do produktów mechanicznie drażniących należą produkty z dużą zawartością błonnika (pieczywo razowe, grube kasze, surowe warzywa i owoce, suche nasiona roślin strączkowych, orzechy, nasiona, pestki, mak

• chemicznie drażniących błonę śluzową - produkty chemicznie drażniące to: zbyt kwaśne owoce, nie rozcieńczone soki, potrawy wędzone, marynowane, pikantne przyprawy (pieprz, papryka, chili, musztarda, ketchup, ocet, sól.

W okresie remisji, po ustąpieniu objawów można wrócić do normalnego sposobu żywienia, wykluczając z diety jedynie te produkty i potrawy, które powodują dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Do potraw, które ewidentnie mogą szkodzić należą potrawy tłuste, słodkie i bardzo ostre oraz wzdymające.

W sposobie odżywiania istotna jest zasada, że ważniejsze od tego, co jemy jest to, jak jemy. Do głównych zaleceń dietetycznych należeć będzie zatem:

• regularne spożywanie około 5 niezbyt obfitych posiłków dziennie.

• unikanie warzyw zawierających dużo włókna strukturalnego (kapusta, łodygi szparagów)

• unikanie nadmiernego spożycia soli i ostrych przypraw

• unikanie potraw smażonych na tłuszczu

• unikanie potraw działających wzdymająco – suche nasiona roślin strączkowych, warzywa kapustne

• do sporządzania posiłków stosowanie technik kulinarnych takich, jak: gotowanie w wodzie i na parze, pieczenie w rękawie foliowym, naczyniu żaroodpornym lub kombiwarze, grillowanie (na grillu elektrycznym)

• popijanie leków wodą, gdyż istnieje ryzyko interakcji pomiędzy stosowanymi antybiotykami a składnikami zawartymi np. w sokach owocowych (flawonoidy) i produktach mlecznych (wapń)

• spożywanie posiłków w spokojnej atmosferze i bez pośpiechu.

Osoby cierpiące na chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy powinny bezwzględnie zaprzestać:

• palenia tytoniu (składniki dymu papierosowego współdziałają w tworzeniu się wrzodów żołądka i dwunastnicy, w przypadku zaś obecności wrzodów palenie opóźnia ich gojenie i zwiększa prawdopodobieństwo nawrotu choroby),

• picia kawy prawdziwej, również bezkofeinowej (pobudza ona wydzielanie soku żołądkowego)

• picia alkoholu (również pobudza wydzielanie soku żołądkowego, a dodatkowo podrażnia błonę śluzową żołądka), oraz

• starać się unikać sytuacji stresowych

Piśmiennictwo:

Interna Szczeklika 2025, Medycyna Praktyczna 2025